Miguel Ángel Santos Crespo: «Artxibo bat ez da paper-biltegi bat: memoria, eskubideak eta gardentasuna dira»

Euskal Herriko Unibertsitateko leku gutxik dute Artxibo Orokorrak adina historia. Bertan daude erabakiak eta isiltasun administratiboak, ibilbide akademikoak eta denboraren poderioz memoria kolektibo bihurtzen diren proiektuak. Urtetan, norbait arduratu da horiek guztiak zaintzeaz, ezer gal ez dadin. EHUko artxibozain nagusi Miguel Ángel Santos Crespok erretiroa hartuko du laster, eta unibertsitateak profesional bat ez ezik, haren memoria dokumentalaren zaindari nagusietako bat ere galduko du. Deustuko Unibertsitatean Historian lizentziatua eta Zaragozako Unibertsitatean Dokumentazioan prestakuntza jasoa, Miguel Ángel 1985ean iritsi zen EHUra, lehenik Unibertsitateko Liburutegiari lotuta eta, duela 13 urtetik, Artxibo Orokorraren buru. Orain, erretiroaren atarian, funtsezko zerbitzu ezezagun baten bilakaera errepasatu du.

Artxibo Nagusia 1996an sortu zen. Nolakoa zen orduan eta nola deskribatuko zenuke gaur?

Sortu zenean, Euskal Herriko Unibertsitatea erakunde gaztea zen, artxibo-tradiziorik gabea. 1996an erabaki zen Artxibo Nagusia martxan jartzea, plaza bat jartzea eta lehen gordailua sortzea, Errektoretzaren sotoan. Urte askotan espazio bakarra izan zen. 2015. urtean handitu zen, bigarren gordailua zabalduta Elbira Zipitria eraikinean, Gipuzkoako campusean. Gordailu horietan Zerbitzu Zentraletako dokumentazioa gordetzen da, nahiz eta zentro eta unitate bakoitzak bere artxiboa mantentzen duen.

Duela urte eta erditik hona, EHUk Artxibo eta Dokumentuen Kudeaketa Sistemaren Araudia ezarri du, eta horrek berregituraketa handia ekarri du: Artxibo Nagusiak zentro eta zerbitzuetan sortzen den dokumentazioa babesten du, unibertsitatearen dokumentu-ondarea gal ez dadin eta etorkizunean kontsultatu ahal izan dadin.

Ezagutzen ez duenarentzat, zergatik da hain garrantzitsua artxiboa unibertsitatearentzat?

Bere funtziorik nabarmenena dokumentazioa gordetzea bada ere, benetako garrantzia du, EHUren unibertsitateko gardentasuna eta memoria historikoa eta instituzionala bermatzen dituela. Hori oinarrizkoa da administrazio publiko batek legearen arabera funtziona dezan.

«Artxiboa ez da soilik paperak gordetzeko tokia. Eskubideen, gardentasunaren eta memoria instituzionalaren bermea da»

Hemen gordetzen dira, besteak beste, unibertsitateko organoek sortutako eta funtsezkotzat eta iraunkorki gorde beharrekotzat jotzen diren dokumentuak: aktak, erabakiak, espedienteak, memoriak, tesiak… Azken batean, unibertsitatearen bilakaera eta hura markatu duten gertaerak islatzen dituen edozein dokumentu, edozein euskarritan.

Zenbat urte daramazu hemen lanean eta zein erronkari egin behar izan diezu aurre?

Hamahiru urte, eta oso azkar igaro dira. Asko gozatu dut lanaz. Artxibo Nagusian sartu nintzenean, Dokumentazioari buruzko prestakuntza amaitu berria nuen, eta horrek asko lagundu zidan.

Ikusten dudan arazo handienetako bat Euskal Herriko artxiboko profesionalen eskasia da. ALDEE Artxibategi, Liburutegi eta Dokumentazio Zentroen Profesionalen Euskal Elkarteko presidentea izan nintzen eta beti aldarrikatu dugu ikasketa arautuen beharra hemen. Ez edukitzea handicap bat da: prestatu nahi duenak kanpoan egin behar du.

Denbora honetan, zein izan da aldaketarik handiena?

Zalantzarik gabe, artxibo elektronikoaren ezarpena. Dokumentazio elektronikoak aldaketa handia eta nahiko berria ekarri du, eta horrek dokumentuak kudeatzeko eta kontserbatzeko modua eraldatu du.

Zer dokumentazio-mota gordetzen du Artxibo Orokorrak?

Asko sinplifikatuz, bi bloke handi daude. Alde batetik, bitarteko fasean dagoen dokumentazioa, oraindik balio administratiboa preskribatu gabe duena. Bestetik, kontserbazio iraunkorreko dokumentazioa, artxibo historikoa osatzen duena.

«Ezusteko harribitxia: Miguel Delibesek inoiz jaso gabeko unibertsitate-titulua hamarkada batzuk geroago agertu zen EHUko artxibo batean»

Bulegoetan dokumentuak beharrezkoak izateari uzten diotenean —bost, hamar edo araudiak ezartzen dituen urte horietan—, Artxibo Orokorrera transferitzen dira, eta han erabakitzen da dokumentuak ezabatu edo iraunkorki kontserbatu.

Unibertsitate-komunitateak ezagutzen ez duen zer zerbitzu eskaintzen ditu artxiboak?

Batez ere, dokumentu-kudeaketako eta jardunbide egokietako aholkularitza. Azken hori gure webgunean jasota dago, baina ez da oso ezaguna. Normalean, espazio- edo lekualdaketa-arazoak daudenean bakarrik deitzen digute.

Garrantzitsua da gogoratzea zerbitzuak direla beren dokumentazioaren zaindariak, hona iritsi arte. Horregatik, oso gomendagarria litzateke aholkularitza hori gehiago erabiltzea artxiboak hasieratik hobeto kudeatzeko.

Nork kontsultatzen du artxiboa eta nola iristen da dokumentazioa honaino?

Bitarteko administrazio-dokumentazioa sortu duten unitateek berek kontsultatzen dute, maileguen bidez. Dagokion baimenarekin, beste zerbitzu batzuetako dokumentazioa ere eskura daiteke.

«EHUko Artxibo Orokorra Euskadiko Artxiboen Sistemaren parte da, eta kontserbazio iraunkorrekotzat baloratutako dokumentuak Euskadiko dokumentu-ondarea dira»

Dokumentazio historikoak, aldiz, sarbide librea du. Legeak ezartzen du 40 urtetik gorako dokumentuak, bereziki babestutako daturik ez badute, kontsultatu egin daitezkeela. Horregatik, erabiltzaile nagusiak historialariak eta ikertzaileak dira.

Gainera, duela gutxi hitzarmen bat sinatu da Euskadiko Artxibo Historikoarekin, zentroen funts historikoak bertan gordailutzeko. Hemen ez dugu leku nahikorik eta han herritarrentzat kontsultarako baldintza hobeak daude.

Nola babesten da hain dokumentu-ondare zabala?

Instalazioak funtsezkoak dira: tenperatura eta hezetasuna kontrolatzea, zuzeneko argia saihestea eta altzari espezializatuak izatea. Segurtasun-sistemak eta suteak prebenitzeko sistemak ere funtsezkoak dira, edozein anomalia detektatzen baitute.

Batzuek uste dute hau lan aspergarria dela. Zer erantzungo zenioke?

Inondik inora ere ez dela aspergarria. Dokumentazio guztiak ez du interes bera, baina lana gogoz egiten bada, oso aberasgarria da. Dokumentuek eskubideak eta betebeharrak sortzen dituzte, eta izapideak errazteko eta ezagutza ekartzeko aliatu handi bihur daitezke.

«Dokumentu bakoitzak dirudiena baino zerbait gehiago kontatzen du»

Anekdota berezi bat gogoratzen dut: Elkanoko Enpresa fakultateko artxibo zaharrean eman gabeko titulu akademiko bat agertu zen, Miguel Delibesena. Gerra Zibilaren ondoren hemen ikasi zuela ikertu eta egiaztatu genuen. Haren espedientea aurkitu genuen, eta Delibes Fundazioarekin harremanetan jarri ginen. Titulua eta espedientearen kopia bat eman zitzaizkion alabari. Ez zuen inoiz jaso: ordurako literaturan zegoen bere bidea.

Duela gutxiko historian garrantzia izan duten figura politikoen espedienteak ere agertu dira, hala nola José María Areiltzarenak. Funts historikoetan ustekabeko harribitxiak ezkutatzen dira.

Hainbeste urteren ondoren, zer da erreleboa hartzen duenari transmititzen zailena?

Esperientzia. Ezagutza handia dago inongo prozeduratan ez dagoena: konpromisoa, proaktibitatea, gauzek aurrera egin dezaten bultzatzeko gogoa. «Beti izan naiz oso eskatzen duenetakoa» —dio barrezka—, Artxiborako ikusgarritasuna, plantilla handitzea eta instalazioak hobetzea aldarrikatu izan ditut. “Hori da transmititzen zailena: interesa eta inplikazioa. Edo baduzu edo ez duzu.”

Bukatzeko: Zer utziko duzu? Zer lortu nahi duzu? Eta zer eramango duzu EHUtik?

Artxiboak hazten jarraitzeko oinarriak utziko ditut, asmo handiagoko proiektu bat eraikitzeko oinarri sendoak. Artxibo Nagusiak unibertsitate barruan ikusgarritasun eta proiekzio handiagoa izatea eta memoria kolektiboaren kontserbazioa bermatzen jarraitzea nahi dut.

Bizipen asko eta, batez ere, pertsonak eramaten ditut. Lagunak izan diren eta dagoeneko ez dauden lagunengan pentsatzeak hunkitzen nau. Aldaketa horrek kezka sortzen dit, baina pozik hartzen dut. Lasai noa, bizitza osoan ondo egindako lanaren sentsazioarekin.